انواع قتل از دیدگاه فقهی و اهل سنت به چند دسته تقسیم می شود؟

  • توسط تحریریه گروه وکلای یاسا
  • ۱ سال قبل
  • ۰
انواع قتل

یکی از موضوع‌های مهم در قوانین کشور ما پرداختن به موضوع انواع قتل است. قواعدی که بخش زیادی از آن از فقه اسلامی نشات گرفته است و از آنجا که دیه بر انسان جنایتکار در صورت قتل و جراحت بر اعضاى بدن لازم مى‌شود در ابتدا باید قتل یا جرحی که رخ می‌دهد را تقسیم‌بندی کرد و سپس بر اساس تقسیم‌بندی عمل رخ داده را در یک بخش گنجاند و مجازات مناسب آن را اعمال کرد. به عبارتی با تقسیم‌بندی انواع قتل است که معلوم می‌شود دیه در چه مواردى وجود دارد و قصاص مخصوص چه مواردی است. در این‌باره به گفت‌وگو با «امید توکلی» حقوقدان، مدرس دانشگاه و پژوهشگر حقوقی پرداختیم تا با نظر فقها و بویژه مقام معظم رهبری درباره تقسیم‌بندی قتل آشنا شویم.

  تقسیم بندى انواع قتل نزد فقهای امامیه

این حقوقدان با بیان اینکه معروف و مشهور بین فقهای امامیه، آن است که قتل از نظر عمد و غیر عمد، به سه قسم تقسیم می‌شود، به «حمایت» گفت: این سه دسته شامل عمد، خطای شبه‌عمد، خطاى محض می‌شود. امید توکلی افزود: در این‌باره مقام معظم رهبری می‌فرمایند:«به نظر می‌رسد در بین فقهاى متقدم امامیه غیر از مرحوم صدوق، در دو کتاب «مقنع» و «هدایه» که قتل را فقط دو قسم عمد و خطا دانسته است، کسى نباشد که این تقسیم‏بندى را نپذیرفته باشد».

این مدرس دانشگاه ادامه داد: البته، ذکر این دو نوع، دلیل بر این نیست که ایشان(شیخ صدوق) شبه‌عمد را مثل فقهای مالکی قبول ندارند، بلکه ممکن است به این دلیل که در بعضى از روایات فقط خطا و عمد ذکر شده و شبه‌عمد ذکر نشده است، ایشان هم مضمون همان روایات را آورده‏اند، اما سایر فقها مثل شیخ مفید، شیخ طوسی، حلبى، سلاّر، ابن برّاج، ابن حمزه و ابن ادریس تا زمان محقق حلی همه همین تقسیم را ذکر کرده‏اند و فقهاى متأخر نیز که شارحین کتب علامه حلی و محقق حلی و سایران بوده‏اند، همین تقسیم را قبول و از آن پیروى کرده‏اند.

تقسیم‌بندى انواع قتل نزد اهل سنت

انواع قتل

وی در ادامه با بیان اینکه مقام معظم رهبری در درس خارج فقه‌شان درباره اقسام قتل از دیدگاه اهل سنت چنین بیان کرده‌اند که در بین فقهاى اهل سنت نیز شافعیه و حنابله همین تقسیم‌بندی فقهای امامیه را ذکر کرده‏اند، اما به ابوحنیفه نسبت داده شده که او قتل را پنج قسم دانسته است، اظهار کرد: مقام معظم رهبری در ادامه یادآور شدند شمس‌الدین سرخسی مؤلف کتاب مبسوط که از کتب مفصل حنفیه است انتساب این تقسیم به خود ابوحنیفه را قبول ندارد. اما ایشان در میان فقهاى حنفیه، از کسانى نام مى‌برد که تقسیم را خماسى کرده‏اند. تقسیم خماسى از این قرار است: عمد، شبه‌عمد، خطا، جارى مجراى خطا، قتل به سبب.

وی در ادامه اظهار کرد: به اعتقاد مقام معظم رهبری فقهاى امامیه قتل به سبب را یک نوع مستقل نمى‏دانند، بلکه بعضى از انواع آن را به‏قتل عمد برمى‏گردانند و بعضى را به قتل شبه‌عمد، که محقق حلی در این زمینه فروعى را مفصلاً ذکر مى‏کند.

تقسیم انواع قتل در نظر فقهای مالکی

به گفته توکلی تقسیم سومى که درباره انواع قتل وجود دارد مربوط به فقهاى مالکى است که عبارت است از: عمد و خطا، اینان قتل شبه‌عمد را قبول ندارند، بلکه آن را از انواع عمد مى‏دانند.

وی دراین باره توضیح داد: یعنى اگر تعریف شبه‌عمد، بر قتلى صدق کرد، آن را مستوجب قصاص مى‏دانند. البته از روایات معلوم مى‏شود که این قول مخصوص مالک هم نیست، بلکه همه فقهاى مدینه این نظر را داشته‌اند، چون مالک جزو فقهاى مدینه است و فقهاى مدینه مانند مالک و ربیعه‌الرأى که معاصر حضرت امام باقر و امام صادق (ع) بودند، با فقهاى عراق مانند ابى‏حنیفه و اصحابش همیشه اختلاف داشته‏اند.

این مدرس دانشگاه توضیح داد: محمدابن‏الحسن الشیبانى شاگرد معروف ابوحنیفه کتاب «الردّ على فقهاء المدینه» را در همین زمینه تألیف کرده است و در آن، فتاوایى را از فقهاى مدینه نقل و سپس آنها را رد مى‏کند.

این مطلب را از دست ندهید:  جرایم محیط زیست و نگاهی به جرایم علیه محیط زیست و مجازات آن

مقام معظم رهبری در مقام جمع‌بندى و ذکر منشأ تقسیم این گونه می‌فرمایند: بین فقهاى اهل سنت، سه تقسیم وجود دارد. اما متداول در بین فقهای امامیه آن است که انواع قتل را به سه نوع تقسیم کرده‏اند و منشأ آن روایات متعددی است که که از آنها همین تقسیم استفاده مى‏شود. البته در معدودى از این روایات، هر سه قسم و در بعضى دیگر، برخى از اقسام آمده است که از مجموع آنها معلوم مى‏شود که اقسام قتل در عرف روایات و کلمات ائمه (علیهم‏السلام) همین سه قسمى است که در کلمات علما ذکر شده است و هر کدام هم حکم خودش را دارد. البته در روایاتى که سه قسمت را ذکر کرده‏اند، تعبیرى که از این اقسام شده است، این طور است:«عمد، خطا و الخطأالذى لاشک فیه.» یعنى به جاى خطاى شبه‌عمد در این روایات «خطا» و به جاى خطاى محض که در تقسیم ثلاثى کلمات فقها آمده است «الخطأالذى لاشک فیه» ذکر شده است. لکن مراد همان است، تعریف خطا در روایات همان تعریفى است که براى خطاى شبه‌عمد در کلمات فقها مى‏شود و تعریف الخطأالذى لاشک فیه همان تعریفى است که براى خطاى محض در کلمات فقها ذکر شده است. البته این گونه هم نیست که تعبیر خطاى شبه‌عمد در روایات نیامده باشد، بلکه در روایاتى که هر سه قسم را ذکر مى‌کنند این تعبیر نیست و الاّ در بعضى از روایات دیگر تعبیر خطاى شبه‌عمد ذکر شده است.

نتیجه بررسی انواع قتل در روایات

انواع قتل

این پژوهشگر حقوقی درباره نتیجه‌گیری مقام معظم رهبری در خصوص نتیجه بحث روایات مطرح در باب اقسام قتل، گفت: به اعتقاد ایشان نتیجه بررسى روایات این است که انواع قتل را به حسب کیفیت، به سه نوع تقسیم مى‌کنند؛ یکى آنجا که قصد فعل و قصد قتل هست. دوم آنجایى که قصد فعل هست اما نیت قتل نیست. سوم آنجایى که نسبت به این شخص قصد فعل هم نیست. به عنوان مثال قصد زدن به گنجشک است، ولى به شخصی اصابت مى‏کند. قسم اول عمد، قسم دوم شبه‌عمد و قسم سوم خطا است. البته در عبارت مرحوم محقق حلی دو صورت عمد و یک صورت شبه‌عمد ذکر شده است. ولى مرحوم صاحب جواهر در ذیل بحث یک قسم دیگر از قتل عمد را هم ذکر کرده‌اند.

انواع قتل عمد

به گفته توکلی با مقدمه‌هایی که مطرح شد به اعتقاد مقام معظم رهبری سه قسم قتل عمد مطرح است که عبارتند از:

  1. قصد قتل دارد و ابزارى که به کار مى‌برد غالباً کشنده است.
  2. قصد قتل دارد و ابزارى که به کار مى‌برد اتفاقاً موجب قتل می‌شود.
  3. قصد قتل ندارد، ولی قصد زدن دارد، اما ابزارى که به کار مى‌برد غالباً کشنده است.

وی گفت: بنابراین به طور کلی صور قتل از جهت تلبّس به عنوان عمد یا خطا، پنج قسم است:

  • قسم اول: قصد قتل دارد با ابزارى که غالباً کشنده است.
  • قسم دوم: قصد قتل دارد با ابزارى که نادراً کشنده است.
  • قسم سوم: قصد قتل ندارد، بلکه قصد فعلى دیگر مثل ضرب دارد، لکن با ابزارى که غالباً کشنده است.
  • قسم چهارم: قصد قتل ندارد، لکن با ابزارى که نادراً کشنده است، فعلى انجام مى‏دهد.
  • قسم پنجم: نه قصد قتل دارد و نه نسبت به این شخص، فعلى انجام مى‏دهد. مثلاً مى‏خواهد به گنجشکى بزند، اتفاقاً به شخصى اصابت مى‏کند و سبب قتل او مى‏شود.

وی در پایان اظهار کرد: از میان صوری که عنوان شد، سه قسم اول را مشهور فقها، از انواع قتل عمد دانسته‏اند و قسم چهارم مورد اختلاف است، اما نوعاً آن را شبه‌عمد دانسته‏اند که مقام معظم رهبری نیز همین را نظر تقویت می کنند.

  • googleplus
  • twitter
  • linkedin
  • linkedin
  • linkedin

یاسا همان قانون است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *

مشاوره حقوقی با بهترین وکلای ایران ۸۷۱۳۲ - ۰۲۱درخواست مشاوره